Yaşlı bakımında en çok konuşulmayan konu, bakımı üstlenen kişinin kendisidir. Aylarca, bazen yıllarca süren bu emek çoğu zaman tek bir kişinin omzundadır: genellikle bir evlat, çoğu zaman bir kadın, sıklıkla kendi işi ve çocukları olan biri.
Bu yazı, bakım verenin hâlini görünür kılmak ve bakımı sürdürülebilir hâle getirmek için yazıldı.
Tükenmişlik nasıl başlar?
Tükenmişlik bir sabah aniden başlamaz. Genellikle şu sırayı izler:
- Fedakârlık dönemi. “Ben bakarım, kimseye yük olmayalım.”
- Sıkışma. Sosyal yaşam daralır, izinler bakımla geçer, uyku bölünür.
- Suçlulukla karışık öfke. Öfkelenir, sonra öfkelendiği için kendini suçlar.
- Tükenme. Duygusal küntlük, “hiçbir şey hissetmiyorum” hâli, kendi sağlığını ihmal.
Belirtiler: kendinizi test edin
Aşağıdakilerden dördü ve fazlası sizde varsa, bakım düzeniniz sürdürülebilir değil demektir:
- Sürekli yorgunluk hissi, sabah dinlenmiş uyanamama
- Uykuya dalamama ya da gece sık uyanma
- Küçük şeylere aşırı tepki verme, öfke patlamaları
- Ağlama nöbetleri ya da tam tersi duygusal küntlük
- Sosyal ilişkilerden çekilme, davetleri reddetme
- Kendi doktor randevularını erteleme, ilaçlarını aksatma
- Kilo değişimi, sık baş ağrısı, mide şikâyetleri
- “Bu ne zaman bitecek” düşüncesi ve ardından gelen suçluluk
- Bakım verdiğiniz kişiye karşı sabırsızlık
- Yaşamdan keyif almama
Neden bu kadar yıpratıcı?
- Bitiş tarihi belli değildir. Hastalık ilerleyicidir; plan yapmak zorlaşır.
- Gece devam eder. Uykunun bölünmesi, tükenmişliğin en güçlü tetikleyicisidir.
- Rol değişimi vardır. Evladın ebeveynine bakması, ilişkinin dilini değiştirir.
- Görünmez emektir. “Ne yapıyorsun ki, evde oturuyorsun” cümlesi çok duyulur.
- Yalnız yapılır. Aile içinde sorumluluk genellikle tek kişiye yığılır.
10 pratik çözüm
1. Bakımı yazılı bir plana dökün
Gün içindeki işleri saatlere yazın: ilaç, yemek, banyo, egzersiz, uyku. Yazılı plan hem bakımı düzenler hem de “her şeyi ben taşıyorum” duygusunu görünür kılar.
2. Sorumluluğu bölün, görev dağıtın
Aile toplantısı yapın ve kalem kalem görev dağıtın: kim hastaneye götürecek, kim ilaç temin edecek, kim hafta sonu nöbet tutacak, kim maddi katkı verecek. “Yardım lazım olursa söyle” cümlesi işe yaramaz; somut görev işe yarar.
3. Uykunuzu koruyun
Gece bakım gerekiyorsa vardiya kurun. Tek kişinin hem gündüz hem gece bakması, birkaç ay içinde tükenme üretir.
4. Kendi sağlık takibinizi aksatmayın
Kendi kontrollerinizi takvime yazın. Bakım veren hastalandığında bakım tamamen durur.
5. Haftada bir “kendi zamanınızı” takvime koyun
İki saatlik bir yürüyüş, bir arkadaş buluşması, sinema. Ertelenebilir değil, randevu olarak görün.
6. Evi bakım için kolaylaştırın
Hastane yatağı, havalı yatak, tutunma barları, klozet yükseltici, kaymaz paspas. Fiziksel yükü azaltan her düzenleme, sırtınızı korur.
7. Bilgiyi doğru kaynaktan alın
Demans davranışlarını “inat” sanmak, bakım verenin öfkesini artırır. Hastalığı anlamak sabrı artırır. Demansta ajitasyon ve gün batımı yazımız buna örnektir.
8. Destek gruplarına katılın
Aynı durumdaki ailelerle konuşmak yalnızlığı azaltır. Türkiye Alzheimer Derneği’nin şube ve gündüz yaşam evi çalışmaları bu açıdan değerlidir.
9. Kısmi profesyonel destek alın
Haftada birkaç gün gündüz bakıcı, gündüz yaşam evi ya da kısa süreli kurum bakımı; bakımı bırakmak değil, nefes almaktır.
10. Bakım düzeyini dürüstçe yeniden değerlendirin
İhtiyaç arttıysa plan da değişmelidir. Bakım ihtiyacı testimiz bunun için iyi bir başlangıçtır.
“Huzurevine vermek” vicdan meselesi mi?
Ailelerin en sık duyduğu cümle: “Nasıl kıyarsın?” Oysa sorunun doğrusu şudur: Bu bakımı güvenli şekilde sürdürebiliyor muyuz?
- Gece düşme riskini yönetebiliyor muyuz?
- İlaçlar doğru saatte veriliyor mu?
- Bası yarası riskine karşı pozisyon değişimi yapılabiliyor mu?
- Bakım veren kişi kendi sağlığını koruyabiliyor mu?
Bu sorulardan birine bile “hayır” diyorsanız, profesyonel bakım bir kaçış değil, sorumluluktur. Kurumda bakım, sizi evlat olmaktan çıkarmaz; sizi yeniden evlat yapar. Bakım veren rolünden çıktığınızda ziyaretleriniz nitelik kazanır.
Bakım verenin hakları
- Yorulma hakkı. Yorgunluk, sevgisizlik değildir.
- Yardım isteme hakkı. Tek başına taşımak zorunda değilsiniz.
- Sınır koyma hakkı. Her talebi karşılamak zorunda değilsiniz.
- Kendi hayatını sürdürme hakkı. İşiniz, ilişkileriniz ve sağlığınız da önemlidir.
Erdem Huzurevi olarak birçok aileyle bu konuşmayı yaptık. Bazı ailelere “şu an evde bakım sürdürülebilir” dediğimiz de oldu. Durumunuzu konuşmak isterseniz bize ulaşın; size uygun olmadığımızı düşünürsek bunu da açıkça söyleriz.
Kaynaklar
- Türkiye Alzheimer Derneği
- Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı – Evde bakım yardımı ve gündüz hizmetleri
Sık sorulan sorular
Bakım veren tükenmişliği nedir?
Uzun süre bir yakınına bakan kişide gelişen fiziksel, duygusal ve zihinsel tükenme hâlidir. Sürekli yorgunluk, uyku bozukluğu, öfke patlamaları, içe kapanma ve kendi sağlığını ihmal etme ile kendini gösterir.
Bakımı bırakırsam kötü evlat mı olurum?
Hayır. Bakımın bir bölümünü profesyonellere devretmek bakımı bırakmak değildir. Tükenmiş bir bakım veren güvenli bakım veremez; destek almak hem yaşlının hem sizin yararınızadır.
Tükenmişlikte ne zaman profesyonel yardım almalıyım?
Uyku düzeniniz uzun süredir bozuksa, sürekli ağlama ya da öfke hâli varsa, kendi sağlık sorunlarınızı erteliyorsanız veya bakım sırasında kontrolünüzü kaybettiğiniz anlar oluyorsa bir ruh sağlığı uzmanından destek alın.